امام و فلسفه دین در چند خط

معرفی و نقد کتاب «علی و فلسفه الهی» اثر «سید محمد حسین طباطبایی»

حسین اسعدی؛ ۰۸ اردیبهشت ۱۳۹۹

منظور علامه از «فلسفه الهی» آن سنخ از مباحث عقلانی است که درباره خداوند از جانب خرد انسانی، به منصه ظهور رسیده است. انسانِ موجود و مقیم در عالم طبیعت با خرد خویش درباره فراطبیعت و خداوند، گمانه‌زنی و کاوش می‌کند؛ حاصل این کنکاش، بحث عقلانی است که معطوف به خداوند است و از آن با عنوان «فلسفه الهی» تعبیر شده است.

 

معرفی کتاب علی و فلسفه الهی نوشته علامه طباطبایی

سید محمدحسین طباطبایی (معروف به علامه) از بزرگ‌ترین الهی‌دانان معاصر در فرهنگ اسلامی است. او با نگارش آثار گوناگون در حوزه تفسیر و الهیات، در گسترش عقلانیت دینی در پنجاه سال گذشته نقش انکارناپذیری دارد. یکی از رساله‌های مختصر و ارزشمند او، «علی و فلسفه الهی» نام دارد که اصالتاً برای بیان فضیلت علمی امام علی (ع) به نگارش در آمده، اما علامه به عنوان مدخل کلام، مباحث مهمی را درباره «چیستی فلسفه الهی»، «نسبت دین و فلسفه» و «کمال فلسفه الهی در اسلام» در آن مطرح کرده است. او در متن رساله با ذکر پاره‌ای از سخنان امام علی به بیان نکته‌های عقلی سخنان آن امام پرداخته است. در این رساله ما با امام علی از منظر یک نظریه‌پرداز در حوزه عالی‌ترین مسائل حوزه الهیات آشنا می‌شویم.

چنان که در متن این رساله آمده، منظور علامه از «فلسفه الهی» آن سنخ از مباحث عقلانی است که درباره خداوند از جانب خرد انسانی، به منصه ظهور رسیده است. انسانِ موجود و مقیم در عالم طبیعت با خرد خویش درباره فراطبیعت و خداوند، گمانه‌زنی و کاوش می‌کند؛ حاصل این کنکاش، بحث عقلانی است که معطوف به خداوند است و از آن با عنوان «فلسفه الهی» تعبیر شده است.

همچنین در مدخل این رساله بر خویشاوندی ذاتی عقل و خرد بشری با دین تأکید شده است. جوهره استدلال علامه در این باره این است که چنگ زدن به استدلال و مباحث عقلانی ریشه در فطرت و سرشت آدمی دارد و ادیان آسمانی و سفیران الهی نمی‌توانند به راهی مخالف با فطرت و طبیعت انسان‌ها، آنها را دعوت کنند. مضاف بر این، علامه به عنوان یک قرآن‌پژوه و مفسر تراز اول ادعا می‌کند در قرآن کریم هرگاه راجع به مبدأ و معاد و دیگر مسائل فراطبیعی سخن به میان می‌آید، این سخن با گونه‌ای دلیل و استدلال عقلانی همراه است.

علامه زندگانی امام علی را در متن تاریخ، زندگانی کسی می‌بیند که کشش و جذبه الهی سراسر حیات او را احاطه کرده و خدا برای او اصل است؛ برای امام علی امور دیگر جز در ارتباط با خدا، بی‌فروغ‌اند و از این روست که می‌تواند در عالی‌ترین مسائل پیرامون مبدأ و معاد و انسانِ موجود در عالم طبیعت، ظریف‌ترین سخنان را بیان دارد.

علامه در این رساله با کسانی که در سندیت این سخنان (سخنان منتسب به امام علی) شک داشته‌اند، از باب معارضه وارد می‌شود و بیان می‌دارد این سخنان چه از جنبه محتوا و چه از جنبه بلاغت با کلام آن حضرت مطابقت تام دارد.

او پس از این مقدمات، طی فصولی سیزده‌گانه با نقل عبارت‌هایی از امام علی در حوزه الهیات جنبه‌های فلسفی و عرفانی و عقلانی آنها پررنگ کرده است. این رساله ۱۰۰ صفحه‌ای اصالتاً به زبان عربی نگاشته شده و سیدابراهیم علوی آن را به فارسی ترجمه کرده است. آخرین چاپ آن به ۱۳۹۱ برمی‌گردد و اثری نفیس در معرفی امامان شیعه از وجهه علمی و معرفتی محسوب می‌شود.